Στο λιμανάκι της Παντάνασσας τέθηκε πρόσφατα σε λειτουργία τουριστικό αγκυροβόλιο το οποίο μπορούν να χρησιμοποιούν συνδυαστικά με το λιμάνι του Ηρακλείου οι λάτρεις του γκιότιγκ και της ιστιοπλοΐας. Για όσους επιθυμούν να γνωρίσουν τον υποβρύχιο κόσμο των βόρειων ακτών του νομού, μπορούν να βρουν σχετικές υποδομές στις παραλίες της Λυγαριάς, της Αγίας Πελαγίας και της Χερσονήσου, όπου λειτουργούν αναγνωρισμένα καταδυτικά κέντρα.

Από το Μονοναύτη και πέρα, το ανάγλυφο γίνεται πολύ έντονο καθώς τα κωνικά βουνά του Κουλούκωνα υψώνονται κατακόρυφα για να εισδύσουν απότομα στη θάλασσα, αφήνοντας πίσω τους απόκρημνες αλλά άκρως εντυπωσιακές βραχώδεις ακτές, δημιουργώντας ένα επιβλητικό και άγριο τοπίο. Κατά τόπους, μεταξύ των δαντελωτών ακτών σχηματίζονται ορισμένες θαυμάσιες παραλίες, άλλες άγνωστες και αναξιοποίητες που έχουν τη δυνατότητα να απολαύσουν οι οπαδοί του τουρισμού σκαφών, άλλες αξιοποιημένες οικιστικά και τουριστικά, εφόσον στις παρυφές τους έχουν κτιστεί είτε καλαίσθητα ξενοδοχεία είτε ψαράδικα -άλλοτε- και τουριστικά -σήμερα- χωριά. Το Φόδελε και οι τρεις όρμοι του Μπαλί είναι τα πιο χαρακτηριστικά και τα πιο όμορφα.

Την έντονη τουριστική ανάπτυξη του βόρειου άξονα του νομού δεν ακολούθησε ο νότιος άξονας, φυσικό επακόλουθο του ίδιου του ανάγλυφου του χώρου. Οι μεγάλοι ορεινοί όγκοι του Κόφινα και των Αστερουσίων στα κεντρο-ανατολικά, των Λασιθιώτικων βουνών ανατολικότερα, αλλά και του όρους Ίδη που εισδύει στη μεσόγεια ζώνη του νομού δυσκολεύοντας την πρόσβαση στην ακτογραμμή που ακολουθεί τη μεγάλη πεδιάδα της Μεσσαράς, στάθηκαν εμπόδιο στη μαζική ανθρώπινη δραστηριότητα και έτσι σήμερα οι περιοχές αυτές κρύβουν ορισμένες από τις πιο παρθένες και όμορφες παραλίες της Κρήτης. Οι περισσότερες είναι απολήξεις ρεμάτων που διασχίζουν το πλήθος φαραγγιών των ορεινών όγκων, ενώ οι πιο εκτεταμένες είναι συνέχειες του ήπιου ανάγλυφου της πεδιάδας της Μεσαράς την οποία διαμόρφωσαν πριν εκατομμύρια χρόνια τα μεγάλα ποτάμια που τη διαρρέουν: ο Γεροπόταμος και ο Αναποδάρης.

Ακολουθώντας λοιπόν το νότιο παραλιακό άξονα από τα ανατολικά, συναντάμε τα Τέρτσα , ιδιαίτερα δημοφιλής στους ντόπιους, την Άρβη από όπου μπορεί κάποιος να θαυμάσει το φυσικό κόψιμο του βουνού που οδηγεί σε ένα από τα πιο όμορφα φαράγγια της Κρήτης, ιδανικό για τους λάτρεις της διάσχισης φαραγγιών, τον Κερατόκαμπο,

τη μεγάλη παραλία, απόληξη του ομώνυμου ποταμού. Πρόκειται για τις πιο γνωστές παραλίες της Βιάννου, με ψαράδικους οικισμούς και ήπιου χαρακτήρα αλλά επαρκέστατες τουριστικές εξυπηρετήσεις.

 

Συνεχίζοντας την πορεία προς τα δυτικά, μπαίνουμε στο σύμπλεγμα όρμων του όρους Κόφινα: ο Τσούτσουρας είναι ο πιο γνωστός, προτιμητέος από τους κατοίκους όλου του Νομού, είναι γνωστός για το καλό ψάρι. Δίπλα ακριβώς, το Μαριδάκι, γραφικός οικισμός καλά κρυμμένος ανάμεσα στις χαράδρες του βουνού, απολαμβάνει μια ήσυχη και πεντακάθαρη παραλία, ενώ αμέσως δυτικότερα μετά από πεζοπορία ενός τετάρτου και αφού περάσει ο επισκέπτης μέσα από το πολύχρωμο από άνθη μοναστήρι του Αγίου Νικήτα, φτάνει σε μια από τις πιο όμορφες παραλίες του νομού. Εδώ η κόψη του βουνού υψώνεται απότομα, ενώ η διάβρωσή του από την άγρια χειμερινή θάλασσα είναι εμφανέστατη από το πλήθος βράχων που είναι σπαρμένοι στην ακτογραμμή, σχηματίζοντας ένα τοπίο απαράμιλλης φυσικής ομορφιάς. Ακολουθώντας σχεδόν την ακτογραμμή σε αυτό το σημείο, ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να απολαύσει μία από τις πιο παρθένες περιοχές του νομού Ηρακλείου. Γυμνό, ανέγγιχτο τοπίο από κοκκινόχρωμα βράχια που άλλοτε βυθίζεται μέσα στο βαθύ μπλε της θάλασσας, άλλοτε ενώνεται με το απέραντο γαλάζιο του ουρανού. Άλλοτε πάλι διακόπτεται απότομα από πράσινες γραμμές άγριας βλάστησης κατά μήκος των ρεμάτων που χαράζουν το άγονο βουνό, που σε κάποιες περιπτώσεις εκπλήσσουν αποκαλύπτοντας οάσεις από ...φοίνικες! Η μοναδική αυτή πορεία καταλήγει στον όρμο του Ακτωτηρίου Μάρτελος, η ομορφιά του οποίου σίγουρα έπαιξε ρόλο στην επιλογή του από τους μοναχούς που εγκαταστάθηκαν εδώ για να κτίσουν το όμορφο μοναστήρι του Κουδουμά.

Η παραλία έχει πεντακάθαρα νερά που πρασινίζουν καθώς χάνονται κάτω από το πλήθος ενάλιων σπηλαίων που κατακλύζουν την ακτή.

 

Το επόμενο σύμπλεγμα παραλιών που συναντάμε προς τα δυτικά είναι του Λέντα, της αρχαίας Λεβήνας με το περίφημο Ιερατείο και Ναό του Aσκληπιού που διακρίνει ο επισκέπτης καθώς προσεγγίζει το κολπίσκο οδικώς από βόρεια. Η παραλία διαθέτει επάρκεια υποδομών εστίασης και διαμονής και αποτελεί καλοκαιρινό θέρετρο κυρίως για ντόπιους. Δεξιά και αριστερά του όρμου του Λέντα υπάρχουν αναρίθμητοι γραφικοί όρμοι, κολπίσκοι, και πεντακάθαρες παραλίες με λεπτό βότσαλο ή λειασμένες κροκάλες που δίνουν γκρίζοπράσινες αποχρώσεις στα βαθιά νερά των θαλασσών. Οι πιο γνωστές είναι της Λούτρας όπου πρόσφατα κατασκευάστηκε αγκυροβόλιο για την προσάραξη ιδιωτικών τουριστικών πλοιαρίων, του Τράφουλα , απόληξη του μικρού αλλά θαυμάσιου στενού φαραγγιού το οποίο χρειάζεται να διασχίσει κάποιος για να φτάσει στην πανέμορφη παραλία με τις εντυπωσιακές ορθοπλαγές όπου ασκούνται δεκάδες ομάδες αναρριχητών όλο το χρόνο.

Μερικά χιλιόμετρα πριν από τη νοτιο-δυτική μύτη του νομού, το ακρωτήριο Λίθινο, το ποικιλόμορφο ανάγλυφο του εδάφους διαμορφώνει σειρά παραλιών με γνωστότερη τους Καλούς Λιμένες. Παραλίες τόσο γραφικές ώστε η εγκατάσταση πριν πολλά χρόνια του σταθμού ανεφοδιασμού πλοίων σε νησάκι απέναντι από τους Καλούς Λιμένες δεν μείωσε ούτε την ομορφιά ούτε την επισκεψιμότητά τους. Η τελευταία, που ακούει και στο όνομα Καλά Λιμάνια καθώς, λόγω θέσης, σπάνια πλήττεται από ανέμους, επιβεβαιώνοντας έτσι την ονοματοθεσία των τόπων βάσει των φυσικών τους γνωρισμάτων, γειτνιάζει με την καλά κρυμμένη παραλία του Αγιοφάραγγου,

απόληξη του ομώνυμου φαραγγιού και τόπο μοναχισμού χάρη στο πλήθος βραχοσπηλιών - φυσικών ‘κελιών' που χρησίμευαν κατά καιρούς σαν καταφύγια-ασκηταριά. Το εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου μερικές δεκάδες μέτρα πριν την έξοδο του χειμάρρου στην ακτή με το μόνιμα γεμάτο πηγάδι από όπου ξεδιψάζουν οι επισκέπτες, το Ηγουμενόσπηλιο και ο Βουρβουλίτης, μια δολίνη με νερό που επικοινωνεί στο ανοικτό πέλαγος μέσα από υπόγεια περάσματα είναι τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα του τόπου αυτού που μπορεί να προσεγγίσει κάποιος μόνο με τα πόδια από το βουνό, ή διασχίζοντας το φαράγγι ή από τη θάλασσα με σκάφος. Με τους ίδιους τρόπους μπορεί να ανακαλύψει ο ανήσυχος επισκέπτης και τον όρμο του Μάρτσαλου, εντυπωσιακό γνώρισμα του οποίου είναι οι συστάδες φοινίκων που αναπτύσσονται κατά μήκος της χαράδρας - φυσικής οδού πρόσβασης στην παραλία από το βουνό. Στη μύτη του ακρωτηρίου Λίθινο, σμίγουν τα ρεύματα της θάλασσας από τις δύο μεριές υπενθυμίζοντας τις άγριες πτυχές της ήρεμης θάλασσας του Λιβυκού πελάγους. Περνώντας το θα συναντήσουμε τον όρμο του Βαθύ. Δεν είναι τυχαίο ότι εδώ αγκυροβολούσαν πειρατές. Η κυκλική διαδρομή που διαγράφει η ακτή κλείνει οπτικά το πεδίο για όσους βρίσκονται μεσοπέλαγα, καθιστώντας το Βαθύ φυσική κρυψώνα...

 

Βόρεια του Βαθύ, συναντάμε την περίφημη παραλία των Ματάλων. Ένα μπράτσο γης από πωρόλιθο, φαγωμένο από τη μανία των κυμάτων, των ανέμων και της αλμύρας που σχημάτισαν δεκάδες βραχοσπηλιές και κοιλότητες.

Ο κόλπος επιλέχθηκε από τους μινωίτες να γίνει το λιμάνι της Φαιστού μετά την καταστροφή του Κομού, και το λιμάνι της Γόρτυνας, κατά την Ρωμαϊκή περίοδο, όταν η Γόρτυνα επελέγη πρωτεύουσα της Κρήτης από τούς Ρωμαίους. Κατά τη δεκαετία του '60-'70 τα Μάταλα αποτέλεσαν σημείο συνάθροισης νέων από όλο τον κόσμο οπαδών των επαναστατικών κινημάτων της εποχής. Ψήγματα της περιόδου αυτής διασώζονται και στις μέρες μας στα φεστιβάλ μουσικής που διοργανώνονται κάθε χρόνο, τα οποία προσελκύουν εκατοντάδες νέους εντός και εκτός της Κρήτης.

 

Αμέσως μετά από τα Μάταλα, μπαίνουμε στη ζώνη των εκτεταμένων ακτών και παραλιών της Μεσσαράς. Η επί εκατομμύρια χρόνια διάβρωση του Γεροπόταμου έχει συμβάλει στην εξομάλυνση του εδάφους, κάτι που αποτυπώνεται με χαρακτηριστικό τρόπο και στις παραλίες. Σειρά συνεχόμενων ακτών με ψιλό βότσαλο, πεντακάθαρα νερά, λιγοστές τουριστικές υποδομές, τόσες ώστε να εξυπηρετούνται οι επισκέπτες χωρίς να κατακλύζεται το τοπίο, είναι τα κοινά γνωρίσματα των δεκάδων παραλιών που βρίσκονται σε μια σειρά και που στις πιο πολλές περιπτώσεις διαφέρουν μόνο στο όνομα: Κομμός, Καλαμάκι, Κόκκινος Πύργος...

Ο κύκλος του κόλπου της Μεσσαράς κλείνει στην άκρως ελκυστική Αγία Γαλήνη, όπου υπήρχε κατά τα μινωικά χρόνια η αρχαία πόλη «Σουλία» και ναός αφιερωμένος στην θεά Άρτεμις. Επίσης, η παράδοση θέλει το Δαίδαλο και τον Ίκαρο να προσπαθούν από αυτό το σημείο να πετάξουν στην προσπάθεια τους να ξεφύγουν από τον Μίνωα.

Πρόκειται για ένα ψαράδικο γραφικό χωριό 800 περίπου κατοίκων, χτισμένο δίπλα στην ομώνυμη παραλία, με μεγάλη προσέλευση επισκεπτών το καλοκαίρι, με υψηλού επιπέδου τουριστικές υποδομές και κοσμοπολίτικο τόσο ώστε να ικανοποιεί ευρεία γκάμα επιλογών αναψυχής. Από το λιμάνι της Αγίας Γαλήνης ξεκινούν καθημερινές εκδρομές επίσκεψης στις παραλίες της νότιας Κρήτης με καραβάκια, ενώ η μόλις 20 χιλιομέτρων απόστασή της από τους σπουδαίους αρχαιολογικούς χώρους της Μεσσαράς (Γόρτυνα, Φαιστό, Αγία Τριάδα), την τοποθετεί σε προνομιακή θέση στις προτιμήσεις των ξένων επισκεπτών.