Από το 10ο αιώνα και μετά τα χριστιανικά μνημεία της Κρήτης πολλαπλασιάζονται. Οικοδομούνται ναοί σύμφωνα με την βυζαντινή αρχιτεκτονική και αρχίζει να διαδίδεται η χριστιανική τέχνη. Ο τρόπος με τον οποίο οι αρχαίοι Κρήτες λάτρευαν τους θεούς τους, σε σπήλαια και σε ιερά κορυφής, μεταφέρθηκε στις νεότερες εποχές, όταν άρχισε να διαδίδεται ο Χριστιανισμός. Οι Χριστιανοί της Κρήτης έχτιζαν συχνά στις ίδιες θέσεις που οι πρόγονοί τους έφτιαχναν τα ιερά κορυφής, πολλές φορές και με τις ίδιες πέτρες που είχαν λαξεύσει τα χέρια των αρχαίων μαστόρων. Οι αρχαίες συνήθειες ενσωματώθηκαν στη νέα θρησκεία και επιβιώνουν ακόμα και σήμερα ως εκπληκτικά μνημεία της θρησκευτικής παράδοσης των Κρητών. Οι αρχαίοι Κρήτες, οι Μινωίτες, λάτρευαν τα ιερά δέντρα και το ίδιο κάνουν οι σημερινοί κρητικοί... οι καλόγριες στέκονται με κατάνυξη και δέος μπροστά στο ιερό δέντρο, προσεύχονται κάτω από τα φύλλα μιας μυρτιάς, κρεμούν στον κορμό και τα κλαδιά της αφιερώματα, όπως ακριβώς έκαναν οι αρχαίοι πρόγονοί τους.

Την περίοδο της ενετοκρατίας που διήρκησε μέχρι το 1669, έτος κατά το οποίο ολοκληρώθηκε η κατάληψη του νησιού από τους Τούρκους, ήταν η περίοδος με την εντονότερη θρησκευτική ζωή. Εκατοντάδες μοναστήρια λειτουργούν στο νησί με μερικές χιλιάδες μοναχούς. Ένας απέραντος μνημειακός πλούτος που αποτελεί και σπουδαίο πολιτισμικό πλούτο. Τα κρητικά μοναστήρια αποτελούν πλέον όχι μόνο θρησκευτικά κέντρα αλλά και εστίες πολιτισμού και εθνικής συνειδητοποίησης. Σπουδαίοι αγιογράφοι αναλαμβάνουν την τοιχογράφηση των ιερών ναών και σε πολλά μοναστήρια λειτουργούν εργαστήρια αντιγραφής βιβλίων ή και σχολεία ακόμη. Ο Άγγελος, έργα του οποίου βρίσκονται σε μονές της κεντρικής Κρήτης και ο Μιχαήλ Δαμασκηνός αποτελούν δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα μεγάλων ζωγράφων που εικονογράφησαν εικόνες για τα μοναστήρια. Την ίδια περίοδο, στο Χάνδακα, το σημερινό Ηράκλειο, λειτουργούν δεκάδες εργαστήρια ζωγραφικής που φιλοτεχνούν εικόνες για όλο τον ορθόδοξο κόσμο, αλλά και για τους καθολικούς οι οποίοι φαίνονται να εντυπωσιάζονται με τις εξαϋλωμένες μορφές των αγίων και των μαρτύρων.

Σε όλο το νησί σώζονται σήμερα περίπου 850 τοιχογραφημένοι ναοί. Λειτουργούν ακόμη 40 μοναστήρια, αριθμός πολύ μικρός εάν σκεφτεί κανείς ότι πριν από την άλωση της Κρήτης από τους Τούρκους είχαν λειτουργήσει στο νησί πάνω από 700 μοναστικά κέντρα. Πολλά είναι εκείνα που κατέστρεψαν οι Τούρκοι. Άλλα χρησιμοποίησαν σαν στάβλους και άλλα κατεδάφισαν επειδή από εκεί ξεκινούσε η αντίσταση εναντίον τους. Τα μοναστήρια του νομού Ηρακλείου πέραν του ότι βρίσκονται σε τοποθεσίες εξαιρετικού φυσικού πλούτου και σε σχετικά απομονωμένες θέσεις στις πλαγιές των ορεινών όγκων, μας προσφέρουν σήμερα τη δυνατότητα να απολαύσουμε πολιτιστικούς θησαυρούς που δεν είναι ευρέως γνωστοί και να νιώσουμε το σκίρτημα της έντονης θρησκευτικής ζωής μέσα από τους αυστηρούς κανόνες του μοναχισμού.

Τελικά, ο πρόωρος εκχριστιανισμός της Κρήτης και η μικρή σχετικά απόσταση από την Αίγυπτο όπου οι πατέρες της ερήμου θεμελίωσαν το μοναχικό βίο συντελέσανε στο να δεχτεί η Κρήτη νωρίς τα μηνύματα αυτά και να βρουν πρόσφορο έδαφος οι πρώτες για το μοναχισμό αντιλήψεις. Με την εξάπλωση του μοναχισμού που αρχίζει από τα νότια κυρίως παράλια του νομού δημιουργούνται τα πρώτα Μοναστήρια που εξελίσσονται σε προμαχώνες και υπερασπιστές της θρησκευτικής και εθνικής συνείδησης. Ο ρόλος των μοναστηριών στις ιστορικές περιπέτειες του νησιού και η βοήθειά τους στους κατά καιρούς εθνικούς αγώνες υπήρξε σημαντική.

Τα μοναστήρια του νομού που διακρίνονται σε ανδρικά και γυναικεία είναι:

 

Επαρχία Πεδιάδας: Αγκάραθος, Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος, Καρδιώτισσα «Κερά», Καλλέργη ή Καλέρη

Επαρχία Τεμένους: Παλιανή

Επαρχία Μαλεβιζίου: Γοργολαϊνη, Άγιος Παντελεήμονας, Σαββαθιανά, Αγία Ειρήνη

Επαρχία Μονοφατσίου: Επανωσήφης, Κουδουμάς

Επαρχία Καινουρίου: Απεζανές, Βροντήσι , Βαρσαμόνερου

Επαρχία Πυργιώτισσας: Οδηγήτρια, Καλυβιανή

Επαρχία Πεδιάδας

Αγκάραθος : Είναι ανδρική Μονή κοντά στην Επισκοπή και είναι γνωστή από το 1504 χωρίς να γνωρίζουμε τον ακριβή χρόνο ίδρυσής της. Είναι η «πρώτη τη τάξει» από τις Μονές της Αρχιεπισκοπής Κρήτης. Στη περίοδο της βενετοκρατίας υπήρξε φυτώριο παιδείας και πολλοί από τους μοναχούς της κατέλαβαν πατριαρχικούς θρόνους. Ο ναός τιμάται στο όνομα της Κοίμησης της Θεοτόκου.

 

Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος : Είναι επίσης ανδρική Μονή και βρίσκεται νοτιοανατολικά του χωριού Ανώπολη. Τόσο στον εθνικό όσο και τον εκκλησιαστικό και τον πνευματικό τομέα, ο ρόλος της Μονής υπήρξε σημαντικός. Χάρη στη φροντίδα και τις άοκνες προσπάθειες της μοναστικής κοινότητας, το μοναστήρι επιζεί μέχρι σήμερα. Επειδή στην περίοδο της τουρκικής κατοχής βοηθούσε και προστάτευε τους κατά καιρούς αγωνιστές, το μίσος των τούρκων ξεσπούσε στο μοναστήρι. Στις επαναστάσεις του 1821, 1866-69 και 1896 μεγάλος μέρος από τους μοναχούς σφάχτηκε και το μοναστήρι λεηλατήθηκε και ερημώθηκε.

 

Καρδιώτισσα «Κερά» : Πρόκειται για γυναικείο μοναστήρι που η θέση του βρίσκεται σε πλαγιά των λασιθιώτικων βουνών, δίπλα στο χωριό Κερά. Από τη θαυματουργή εικόνα της Παναγίας που βρίσκεται στο ναό του Αγίου Αλφόνσου στη Ρώμη και ανήκει στη Β΄ Βυζαντινή περίοδο, συμπεραίνεται ότι το μοναστήρι χτίστηκε σ' αυτή την περίοδο. Το 1333 η Μονή αποτελούσε φέουδο που ανήκε στον Λατίνο Πατριάρχη της Κωνσταντινούπολης. Αν και η Μονή γίνεται Σταυροπηγιακή από το 1720 όμως δέχεται αλλεπάλληλα πλήγματα από τους Τούρκους το 1822, το 1841, καθώς και στην επανάσταση 1866 - 69. Το τίμημα της προσφοράς στους εθνικούς αγώνες το πλήρωσε ακριβά. Τιμάται στο όνομα του Γενεσίου της Θεοτόκου.

 

Καλλέργη ή Καλέρη : Ανδρική Μονή που βρίσκεται κοντά στο Καστέλι Πεδιάδας. Τα κτίσματα και το μοναστήρι προφανώς ανήκουν σε Οθωμανίδα η οποία τα πούλησε στον ηγούμενο της Μονής Βιδιανής Οροπεδίου Λασιθίου Μεθόδιο Περάκη, όπως προκύπτει από συμβόλαιο του 1884. Το 1912 έγινε ανακαίνιση του μοναστηριού, που τιμάται στο όνομα του Αγ. Ιωάννου του Προδρόμου.

Επαρχία Τεμένους

Παλιανή : Πρόκειται για την παλαιότερη προφανώς Μονή της Κρήτης όπως φανερώνει το όνομά της. Η παλαιότερη πληροφορία που υπάρχει και αναφέρεται στο Μοναστήρι χρονολογείται από το 669, γεγονός που μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι πρέπει να χτίστηκε κατά την πρώτη βυζαντινή περίοδο. Ερημώθηκε πολλές φορές. Το 1821 κατασφάζονται οι καλόγριες από τους Τούρκους, πυρπολείται ο ναός και τα ιερά σκεύη καθώς και τα άλλα εκκλησιαστικά είδη γίνονται αντικείμενα διαρπαγής. Ο τρίκλιτος σημερινός ναός είναι αφιερωμένος στην Κοίμηση της Θεοτόκου, τον Άγιο Παντελεήμονα και τους τρεις Ιεράρχες. Βρίσκεται κοντά στο χωριό Βενεράτο και είναι γυναικεία Μονή.

Επαρχία Μαλεβιζίου

Γοργολαϊνη: Βρίσκεται στις υπώρειες του Ψηλορείτη κοντά στο χωριό Κάτω Ασίτες και τιμάται στο όνομα των αγίων Γεωργίου και Νικολάου. Είναι ανδρικό μοναστήρι. Η φυσική οχυρή θέση της Μονής διευκόλυνε τις επαναστατικές συνελεύσεις και εξεγέρσεις με αποτέλεσμα να ακολουθήσει την τύχη και των άλλων μονών που σημαδεύεται από καταστροφές, σφαγές και λεηλασίες. Από βενετσιάνικο μαρμάρινο λιοντάρι του 1617 συμπεραίνεται ότι η Μονή χτίστηκε στα όψιμα χρόνια της βενετοκρατίας.

 

Άγιος Παντελεήμονας: Είναι ανδρικό μοναστήρι και βρίσκεται κοντά στο χωριό Φόδελε. Χτίστηκε στα όψιμα χρόνια της βενετοκρατίας και τιμάται στο όνομα των Αγίων Παντελεήμονα και Αντωνίου. Είναι γνωστή η συμμετοχή του μοναστηριού στους απελευθερωτικούς αγώνες που του στοίχισαν την ερήμωση, την καταστροφή και τη διαρπαγή όλων των πολύτιμων ειδών που διέθετε. Οι χώροι της Μονής χρησίμευαν ως πρόχειρο νοσοκομείο στην επανάσταση του 1821. Θρυλική μορφή του μοναστηριού αναδείχτηκε ο γενναίος ηγούμενός του Νεόφυτος Πεδιώτης. Διαθέτει εικόνες εξαιρετικής τέχνης.

 

Σαββαθιανά: Είναι γυναικείο μοναστήρι. Η παλαιά Μονή του αγίού Σάββα, πιστεύεται ότι έδωσε το όνομά της στη σημερινή Μονή. Βρίσκεται κοντά και πάνω από το χωριό Ρογδιά. Ιδρύθηκε στα όψιμα χρόνια της βενετοκρατίας. Ηγούμενός της χρημάτισε ο γνωστός λόγιος και μεγάλος δάσκαλος Μάξιμος Μαργούνιος. Όσοι από τους μοναχούς πήραν μέρος στην υπεράσπιση του πολιορκούμενου Χάνδακα, σφάχθηκαν ή μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στην Κωνσταντινούπολη. Στο μοναστήρι υπάρχουν οι τάφοι των αγωνιστών της οικογένειας Κοκκινίδη.

 

Αγία Ειρήνη: Πάνω από την κωμόπολη του Κρουσώνα βρίσκεται η γυναικεία Μονή της Αγίας Ειρήνης, που ανήκει στην κατηγορία των παλαιών μοναστηριών, αφού μνημονεύεται σε έγγραφο του 1671. Τιμάται στο όνομα της αγίας Ειρήνης και της Κοίμησης της Θεοτόκου. Μετά την αιματηρή σύγκρουση που έγινε στο φαράγγι του Κρουσσώνα και βρήκαν το θάνατο 400 Τούρκοι, η μανία τους ξέσπασε στο μοναστήρι και τους μοναχούς τους οποίους συνέλαβαν και έσφαξαν. Το μοναστήρι από τότε ερημώθηκε και η καμπάνα του χτυπά και πάλι συνεχώς από το 1944.

Επαρχία Μονοφατσίου

Επανωσήφης: Μια από τις σπουδαιότερες και πλουσιότερες μονές της Κρήτης είναι η ανδρική Μονή Επανωσήφη που βρίσκεται στο κεντρικό τμήμα του νομού Ηρακλείου κοντά στο Μεταξοχώρι. Εκτιμάται ότι ιδρύθηκε γύρω στο 1600. Το ένα από τα δύο κλίτη της Μονής είναι αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο και το άλλο στη Μεταμόρφωση του Σωτήρα. Πολλά κειμήλια του μοναστηριού με την παρέμβαση του αρμοστή Τομπάζη πουλήθηκαν για να αγοραστούν όπλα και να ενισχυθούν οι σκοποί της επανάστασης. Στη Μονή φυλάσσονται και σήμερα πολύτιμα κειμήλια και είδη της θείας λατρείας.

 

Κουδουμάς: Λίγα μέτρα από την παραλία του Λιβυκού, βρίσκεται η ανδρική Μονή με το όνομα αυτού που είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Από τα πρώιμα κιόλας χρόνια της βενετοκρατίας (14ος αιώνας) υπήρχε η Μονή Κουδουμά χωρίς να γνωρίζουμε αν ήταν χτισμένη στον ίδιο χώρο της σημερινής Μονής. Το 1872 οι αδελφοί Παρθένιος και Ευμένιος ανακαίνισαν ή οικοδόμησαν από την αρχή το ναό. Βρίσκεται πάνω από το χωριό Στέρνες.

Επαρχία Καινουρίου

Απεζανές: Σε κάποιο πλάτωμα των Αστερουσίων βρίσκεται η ανδρική Μονή Απεζανών. Κατά μια άποψη που θεωρείται η επικρατέστερη, η Μονή ιδρύθηκε το 1458. Ως κτήτορες βέβαια ή ανακαινιστές της Μονής, μνημονεύονται οι αδελφοί Παπαδόπουλοι από τον Χάνδακα. Αν και όπως λέγεται υπήρχε έγγραφο προστασίας της Μονής από τους Τούρκους, αυτό παραβιάστηκε και το μοναστήρι παραδόθηκε στη φωτιά το 1827 μαζί με διάφορα εκκλησιαστικά κειμήλια. Η επανάσταση του 1866-69 ήρθε να ολοκληρώσει την προηγούμενη καταστροφή. Τιμάται στο όνομα του αγίου Αντωνίου.

 

Βροντήσι : Στις νότιες υπώρειες του Ψηλορείτη κοντά στο Ζαρό βρίσκεται το ανδρικό μοναστήρι που το όνομά του το οφείλει σε κάποιον από τους ιδρυτές του με το όνομα αυτό. Η ίδρυσή του ανάγεται στη Β΄ βυζαντινή περίοδο. Ο δίκλιτος ναός είναι αφιερωμένος στον Άγιο Αντώνιο και τον Απόστολο Θωμά. Στο μοναστήρι λειτουργούσε σχολή ζωγραφικής και αγιογραφίας. Το μοναστήρι φιλοξενούσε ακόμα λόγιες μορφές και αξιόλογους βιβλιογράφους και αντιγραφείς. Σε μικρή απόσταση βρίσκεται το Καθολικό της Μονής Βαρσαμόνερου που από τον 15ο ως τον 17ο αιώνα είχε αναδειχθεί σε σπουδαίο πνευματικό και καλλιτεχνικό κέντρο με μεγάλη ακτινοβολία και πλατιά αποδοχή.

 

Καθολικό μονής Βαρσαμόνερου
Ο ναός αποτελούσε καθολικό διαλελυμένης σήμερα μονής. Πρόκειται για ένα από τα πιο αξιόλογα μνημεία της Κρήτης, όχι μόνο λόγω της ιδιότυπης αρχιτεκτονικής του και του ωραίο ανάγλυφου θυρώματός του, αλλά κυρίως λόγω του θαυμάσιου τοιχογραφικού του διακόσμου. Αποτελείται από δυο παράλληλα κλίτη, εκ των οποίων το βόρειο είναι αφιερωμένο στη Θεοτόκο Οδηγήτρια και το νότιο στον Ιωάννη τον Πρόδρομο, ένα εγκάρσιο κλίτος αφιερωμένο στον Άγιο Φανούριο και ένα νάρθηκα στα δυτικά. Τα κλίτη οικοδομήθηκαν σε διαφορετικές περιόδους. Παλαιότερο είναι το βόρειο, γιατί η μονή στα αρχαιότερα έγγραφα αναφέρεται ως Chiesa della Madonna di Varsamonero (ναός Παναγίας Βαρσαμονέρου). Η προσθήκη του νοτίου κλίτους με τη διάνοιξη τόξων, στα 1400, επέφερε αλλαγές στο διάκοσμο του βορείου κλίτους, με την προσθήκη τοιχογραφιών που εκτελέστηκαν το 1407. Ο διάκοσμος του νοτίου κλίτους εκτελέστηκε στο διάστημα από το 1407 ως το 1428. Το εγκάρσιο κλίτος ανεγέρθηκε το 1423 και τοιχογραφήθηκε το 1431 από τον κρητικό ζωγράφο Κωνσταντίνο Ειρίκο.
Διαβάστε περισσότερα....

Επαρχία Πυργιώτισσας

Οδηγήτρια: Κοντά στο χωριό Σίββας βρίσκεται το φρουριακής μορφής μοναστήρι της Οδηγήτριας. Από τις τοιχογραφίες του ναού προκύπτει ότι υπήρχε από τον 14ο αιώνα. Τη σημερινή του μορφή απέκτησε από το 1568, όπως αναγράφει λιθανάγλυφη επιγραφή που βρίσκεται στην κεντρική είσοδο του ναού. Συνδέεται μ' ένα κομμάτι της ιστορίας μας στην εποχή της τουρκοκρατίας αφού το μοναστήρι υπήρξε κέντρο επαναστατών. Είναι ακόμα γνωστή η δράση του μοναχού και αδελφού της Μονής Ιωάννου Μαρκάκη ή Ξωπατέρα με την εξολοθρευτική δράση του κατά των Τούρκων.

 

Καλυβιανή: Στον κεντρικό δρόμο που μας οδηγεί στο δυτικό τμήμα της Μεσαράς κοντά στη Φαιστό βρίσκεται η Καλυβιανή. Είναι το μοναστήρι με τον ευρύτερο προσανατολισμό, αφού πέρα από τα θρησκευτικά καθήκοντα έχει εξακτινώσει και αγκαλιάσει θέματα που έχουν σχέση με την κοινωνική ζωή και τη βελτίωσή της. Πιθανολογείται ότι η πρώτη εκκλησία που ήταν αφιερωμένη στη Θεοτόκο όπως και σήμερα ανήκει στη Β΄ βυζαντινή περίοδο. Ο σημερινός τρίκλιτος ναός χτίστηκε το 1911.

Υπάρχουν τέλος και άλλα μοναστήρια και ησυχαστήρια όπως η Αγία Μονή της Βιάννου, ο Άγιος Αντώνιος της Άρβης, η Σπηλιώτισσα κ.α.